Η μουσική
Το Fado εξηγήθηκε πριν από το δείπνο
Από πού προέρχεται το φάντο, τι σημαίνει η λέξη «σαουντάντε», οι δύο κιθάρες που θα δείτε και πώς το τραγουδούν η Λισαβόνα και η Κοΐμπρα, πριν καθίσετε να ακούσετε.
Κάντε κράτηση για δείπνο με φάδο ↗Γρήγορη απάντηση
Το φάντο είναι τραγουδισμένη ποίηση από την Πορτογαλία, και οι αξιόπιστες αναφορές γι' αυτό ανάγονται στη Λισαβόνα της δεκαετίας του 1820. Ένας σόλο τραγουδιστής, άνδρας ή γυναίκα, συνοδεύεται από την αχλαδόσχημη πορτογαλική κιθάρα και μια εξάχορδη κιθάρα, και οι στίχοι συχνά κουβαλούν λαχτάρα, απώλεια και τη θάλασσα. Υπάρχουν δύο κύριες σχολές, της Λισαβόνας και της Κοΐμπρα. Η UNESCO το αναγνώρισε ως άυλη κληρονομιά το 2011. Γνωρίζοντας λίγα γι' αυτό κάνει ένα δείπνο με φάντο πολύ πιο ευχάριστο.
Από τις ταβέρνες στο τραπέζι
Το φάντο εμφανίστηκε στη Λισαβόνα στις αρχές του 19ου αιώνα, πιθανότατα στις μποέμικες γειτονιές της Αλφάμα, της Μουραρία και του Μπάρρο Άλτο, αν και οι βαθύτερες ρίζες του αμφισβητούνται και καμία από τις θεωρίες δεν είναι οριστική. Στα μέσα του αιώνα, οι ερμηνευτές του ήταν κυρίως εργαζόμενοι σε λαϊκές ταβέρνες — ανάμεσά τους ναυτικοί και μποέμ — που τραγουδούσαν, χόρευαν και χτυπούσαν τον ρυθμό του φάντο. Στο δεύτερο μισό του αιώνα οι χορευτικοί ρυθμοί υποχώρησαν και οι ερμηνευτές έγιναν τραγουδιστές, φαντίστας, και αυτή είναι η μορφή που ακούτε σήμερα. Η ίδια η λέξη πιθανότατα προέρχεται από το λατινικό fatum, μοίρα.
Η saudade, η διάθεση του φάντο
Το φάντο συχνά συνοψίζεται με την πορτογαλική λέξη saudade, μια μελαγχολική λαχτάρα για κάποιον ή κάτι που λείπει, συχνά με την αίσθηση ότι μπορεί να μην επιστρέψει ποτέ. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό για τη μοναξιά και εμφανίζεται στην πορτογαλική ποίηση ήδη από τον 13ο αιώνα. Δεν είναι κάθε φάντο θλιβερό, και ένα φάντο μπορεί να μιλάει για σχεδόν οτιδήποτε, αλλά διατηρεί μια παραδοσιακή δομή, και η θάλασσα, η φτώχεια και η αποδοχή της μοίρας επανέρχονται ξανά και ξανά. Είναι η διάθεση, περισσότερο από το θέμα, που κάνει ένα τραγούδι φάντο.
Οι δύο κιθάρες
Παρατηρήστε τους μουσικούς καθώς και τον τραγουδιστή. Η πορτογαλική κιθάρα, ή guitarra portuguesa, έχει δώδεκα ατσάλινες χορδές σε έξι ζεύγη και σώμα σε σχήμα αχλαδιού. Κατάγεται από τη μεσαιωνική citole και την αγγλική κιθάρα που έγινε της μόδας στην Πορτογαλία τον 18ο αιώνα, και εξακολουθεί να χρησιμοποιεί κλειδιά κουρδίσματος τύπου ρολογιού. Δίπλα της βρίσκεται η viola, μια κιθάρα έξι χορδών που κρατά τις συγχορδίες. Στο λισσαβονέζικο στυλ, η guitarra παίζει την εισαγωγή και έπειτα απαντά στις φράσεις του τραγουδιστή, ένα μουσικό ερώτημα-απόκριση που αποτελεί το μισό της δραματικότητας.
Λισαβόνα και Κοΐμπρα
Το φάντο έχει δύο κύριες ποικιλίες, που πήραν το όνομά τους από δύο πόλεις. Αυτό της Λισαβόνας, το πιο διάσημο, ανήκει εξίσου σε γυναίκες και άνδρες. Αυτό της Κοΐμπρα αναπτύχθηκε γύρω από το πανεπιστήμιο της πόλης και τη μεσαιωνική παράδοση των τροβαδούρων που τραγουδούσαν σερενάτες· οι ερμηνευτές του είναι άνδρες με τη σκούρα τήβεννο και την κάπα της ακαδημίας, τη νύχτα, συχνά σε πλατείες ή στα σκαλιά παλιών εκκλησιών, και μερικές φορές κάτω από ένα παράθυρο ως σερενάτα. Η Κοΐμπρα έχει μάλιστα το δικό της μοντέλο κιθάρας, με ένα μοτίβο δακρυούλας στο κεφάλι εκεί όπου το μοντέλο της Λισαβόνας έχει σπείρα.
Τι αναγνώρισε η UNESCO
Η UNESCO ενέταξε το φάντο στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της άυλης κληρονομιάς της ανθρωπότητας το 2011. Η περιγραφή της παρουσιάζει το φάντο ως μείγμα πολλών πηγών: τους τραγουδιστούς χορούς της αφροβραζιλιάνικης παράδοσης, τα δικά της τραγούδια και χορούς της Πορτογαλίας, την αγροτική μουσική που μετέφεραν στη Λισαβόνα μετανάστες από τις επαρχίες, και το αστικό τραγούδι των αρχών του 1800. Το φάντο είναι μία από τις δύο πορτογαλικές μουσικές παραδόσεις στον κατάλογο. Η άλλη είναι το cante alentejano, από το Αλεντέζο.
Ακούγοντας σε ένα δείπνο
Μερικά πράγματα κάνουν τη μουσική πιο εύκολη να την παρακολουθήσεις κατά τη διάρκεια ενός γεύματος. Το φάντο στηρίζεται στο rubato: καθώς μια φράση κλείνει, ο ρυθμός επιβραδύνεται και η φωνή παραμένει στην τελευταία της νότα, ώστε η παύση να ανήκει στο τραγούδι. Οι μελωδίες μπορεί να εναλλάσσονται μεταξύ μείζονος και ελάσσονος τόνου μέσα σε ένα μόνο κουπλέ. Κάποια φάντο κινούνται σε διπλό χρόνο, άλλα σε τριπλό χρόνο σαν βαλς. Δεν χρειάζεται να καταλαβαίνετε πορτογαλικά για να ακολουθήσετε τη μορφή ενός τραγουδιού. Κρατήστε την κουβέντα σας για τα διαλείμματα ανάμεσα στα κομμάτια και θα ακούσετε τι κάνει και ο κιθαρίστας.
Πηγές