Muzyka
Fado wyjaśnione przed kolacją
Skąd pochodzi fado, co oznacza saudade, jakie dwie gitary zobaczysz i jak śpiewa je Lizbona, a jak Coimbra — zanim usiądziesz, by posłuchać.
Zarezerwuj kolację z fado ↗Szybka odpowiedź
Fado to śpiewana poezja Portugalii, a wiarygodne przekazy o niej sięgają Lizbony lat dwudziestych XIX wieku. Solowemu śpiewakowi — kobiecie lub mężczyźnie — towarzyszy gruszkokształtna gitara portugalska i gitara sześciostrunowa, a teksty często niosą tęsknotę, stratę i morze. Istnieją dwie główne szkoły: lizbońska i coimbrzańska. UNESCO uznało fado za dziedzictwo niematerialne w 2011 roku. Odrobina tej wiedzy sprawia, że kolacja z fado staje się znacznie przyjemniejsza.
Od tawern do stołu
Fado pojawiło się w Lizbonie na początku XIX wieku, najprawdopodobniej w bohemicznych dzielnicach Alfama, Mouraria i Bairro Alto, choć o jego głębszych korzeniach wciąż się dyskutuje i żadna z teorii nie jest rozstrzygająca. W połowie stulecia jego wykonawcami byli głównie ludzie pracy w popularnych tawernach — wśród nich marynarze i bohema — którzy śpiewali, tańczyli i wybijali rytm fado. W drugiej połowie wieku taneczne rytmy zanikły, a wykonawcy stali się śpiewakami, fadistami — i to właśnie tę formę słyszy się dziś. Samo słowo pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego fatum, los.
Saudade, nastrój fado
Fado często streszcza się portugalskim słowem saudade — melancholijną tęsknotą za kimś lub czymś nieobecnym, często z poczuciem, że może już nigdy nie powrócić. Słowo to wywodzi się od łacińskiego określenia samotności i pojawia się w portugalskiej poezji już w XIII wieku. Nie każde fado jest smutne, a fado może być o niemal wszystkim, zachowuje jednak tradycyjną strukturę, a morze, bieda i pogodzenie się z losem powracają raz po raz. To nastrój, bardziej niż temat, czyni pieśń fado.
Dwie gitary
Obserwujcie nie tylko śpiewaka, ale i muzyków. Gitara portugalska, czyli guitarra portuguesa, ma dwanaście stalowych strun w sześciu parach i gruszkowaty korpus. Wywodzi się ze średniowiecznej cytoli i gitary angielskiej, która stała się modna w Portugalii w XVIII wieku, i wciąż używa się w niej mechanizmów zegarkowych. Obok niej siedzi viola — sześciostrunowa gitara, która utrzymuje akordy. W stylu lizbońskim guitarra gra wstęp, a następnie odpowiada na frazy śpiewaka — muzyczne wezwanie i odpowiedź, które stanowią połowę dramatyzmu.
Lizbona i Coimbra
Fado ma dwie główne odmiany, nazwane od dwóch miast. Lizbońskie, to bardziej znane, należy zarówno do kobiet, jak i do mężczyzn. Coimbrańskie wyrosło wokół miejskiego uniwersytetu i średniowiecznej tradycji serenad trubadurów; jego śpiewakami są mężczyźni w ciemnej todze i pelerynie akademii, nocą, często na placach lub na schodach starych kościołów, a niekiedy pod oknem jako serenada. Coimbra ma nawet własny model gitary — z motywem łzy na główce, podczas gdy model lizboński ma ślimak.
Co uznało UNESCO
UNESCO wpisało fado na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości w 2011 roku. W jego opisie fado jawi się jako splot kilku źródeł: śpiewanych tańców tradycji afrobrazylijskiej, rodzimych portugalskich pieśni i tańców, muzyki wiejskiej przyniesionej do Lizbony przez migrantów z prowincji oraz pieśni miejskiej z początków XIX wieku. Fado jest jedną z dwóch portugalskich tradycji muzycznych na liście. Drugą jest cante alentejano z Alentejo.
Słuchanie przy kolacji
Kilka rzeczy sprawia, że muzykę łatwiej śledzić podczas posiłku. Fado opiera się na rubato: gdy fraza się domyka, rytm się rozciąga, a głos zatrzymuje się na ostatniej nucie, więc pauza należy do pieśni. Melodie mogą przechodzić między tonacjami durowymi i molowymi w obrębie jednej zwrotki. Niektóre fado płyną w podwójnym tempie, inne w walcowym, trójdzielnym. Nie musisz rozumieć portugalskiego, by podążać za kształtem pieśni. Rozmowę zostaw na przerwy między utworami, a usłyszysz także, co robi gitarzysta.
Źródła