De muziek
Fado uitgelegd vóór het diner
Waar fado vandaan komt, wat saudade betekent, de twee gitaren die u zult zien, en hoe Lissabon en Coimbra het elk zingen, voordat u gaat zitten om te luisteren.
Reserveer een fadodiner ↗Kort antwoord
Fado is gezongen poëzie uit Portugal, en de betrouwbare overleveringen ervan gaan terug tot het Lissabon van de jaren 1820. Een solozanger of -zangeres wordt begeleid door de peervormige Portugese gitaar en een zessnarige gitaar, en de teksten dragen vaak verlangen, verlies en de zee in zich. Er zijn twee belangrijke scholen, die van Lissabon en die van Coimbra. UNESCO erkende het in 2011 als immaterieel erfgoed. Een beetje kennis hiervan maakt een diner met fado veel makkelijker om van te genieten.
Van de tavernes naar de tafel
Fado ontstond begin 19e eeuw in Lissabon, hoogstwaarschijnlijk in de bohème wijken Alfama, Mouraria en Bairro Alto, al worden de diepere wortels ervan betwist en is geen enkele theorie sluitend. Rond het midden van de eeuw waren de uitvoerders vooral werkende mensen in volkse tavernes, met onder hen zeelieden en bohémiens, die zongen, dansten en de fado sloegen. In de tweede helft van de eeuw vervaagden de dansritmes en werden de uitvoerders zangers, fadistas, de vorm die u vandaag hoort. Het woord zelf komt waarschijnlijk van het Latijnse fatum, lot.
Saudade, de stemming van de fado
Fado wordt vaak samengevat met het Portugese woord saudade, een melancholisch verlangen naar iemand of iets dat afwezig is, vaak met het besef dat het misschien nooit terugkeert. Het woord komt van het Latijnse woord voor eenzaamheid en duikt al in de 13e eeuw op in de Portugese poëzie. Niet elke fado is droevig, en een fado kan over bijna alles gaan, maar hij behoudt een traditionele structuur, en de zee, armoede en aanvaarding van het lot keren steeds weer terug. Het is de stemming, meer dan het onderwerp, die een lied tot een fado maakt.
De twee gitaren
Let niet alleen op de zanger, maar ook op de muzikanten. De Portugese gitaar, of guitarra portuguesa, heeft twaalf stalen snaren in zes paren en een peervormige klankkast. Het instrument stamt af van de middeleeuwse citole en de Engelse gitaar die in de 18e eeuw in Portugal in de mode raakte, en gebruikt nog steeds stemsleutels in horlogestijl. Daarnaast zit de viola, een zessnarige gitaar die de akkoorden verzorgt. In de Lissabonse stijl speelt de guitarra de inleiding en beantwoordt vervolgens de frases van de zanger, een muzikale wisselwerking die de helft van de dramatiek uitmaakt.
Lissabon en Coimbra
Fado kent twee hoofdvariëteiten, vernoemd naar twee steden. Die van Lissabon, de bekendste, is zowel voor vrouwen als mannen. Die van Coimbra ontstond rond de universiteit van de stad en de middeleeuwse traditie van serenades door troubadours; de zangers zijn mannen in de donkere toga en cape van de academie, 's nachts, vaak op pleinen of op de trappen van oude kerken, en soms onder een raam als serenade. Coimbra heeft zelfs zijn eigen gitaarmodel, met een traanvormig motief op de kop waar het Lissabonse model een krul heeft.
Wat UNESCO erkende
UNESCO plaatste fado in 2011 op zijn Representatieve Lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. In de beschrijving wordt fado omschreven als een samensmelting van verschillende bronnen: de gezongen dansen uit de Afro-Braziliaanse traditie, Portugal's eigen liederen en dansen, plattelandsmuziek die door migranten uit de provincies naar Lissabon werd gebracht, en het stadslied uit het begin van de 19e eeuw. Fado is een van de twee Portugese muziektradities op de lijst. De andere is cante alentejano, uit de Alentejo.
Luisteren tijdens een diner
Een paar dingen maken de muziek tijdens een maaltijd makkelijker te volgen. Fado leunt op rubato: wanneer een regel ten einde loopt, rekt de maat zich uit en blijft de stem hangen op de laatste noot, zodat de pauze bij het lied hoort. Melodieën kunnen binnen één couplet wisselen tussen majeur en mineur. Sommige fado's gaan in dubbel tempo, andere in een walsachtige driekwartsmaat. Je hoeft het Portugees niet te verstaan om de vorm van een lied te volgen. Bewaar je gesprek voor de stiltes tussen de stukken, en je hoort ook wat de gitarist doet.
Bronnen